تحریم‌های هوایی آمریکا؛ تهدیدی جدی برای دسترسی مردم ایران به دارو و تجهیزات پزشکی

اقدامات جدید آمریکا علیه صنعت هوانوردی ایران، نگرانی‌ها از تأثیر منفی بر دسترسی شهروندان عادی به اقلام حیاتی پزشکی و دارویی را افزایش داده است. این تحریم‌ها که در ظاهر خطوط هوایی تجاری ایران را هدف قرار داده‌اند، در عمل می‌تواند پیامدهای ناگواری برای سلامت عمومی در ایران داشته باشد.

به گزارش رسا نشر و به نقل از انتخاب؛ در ۸ سپتامبر ۲۰۲۶، وزارت خزانه‌داری آمریکا با وضع تحریم‌های جدید علیه صنعت هوانوردی ایران، ادعا کرد که این اقدام خطوط هوایی تجاری ایران را که به زعم آن‌ها «مدت‌هاست از فعالیت‌های بی‌ثبات‌کننده رژیم ایران حمایت کرده‌اند و سپاه پاسداران از شرکت‌های هواپیمایی که ظاهراً خصوصی هستند… برای تدارکات و حمل‌ونقل سلاح استفاده می‌کند»، هدف قرار می‌دهد.

اما کارشناسان هشدار می‌دهند که این اقدامات فراتر از اهداف اعلام‌شده رفته و تمام پروازهای مسافربری ایران را تحت تأثیر قرار خواهد داد و ارتباط ایرانیان در سراسر جهان با کشورشان را دشوارتر خواهد کرد. نکته نگران‌کننده‌تر، تأثیر منفی هرگونه کاهش بیشتر در پروازهای غیرنظامی بر واردات دارو و محصولات پزشکی به ایران است. داده‌های گمرکی نشان می‌دهد که بیش از ۶۰ درصد از واردات پزشکی ایران از طریق هوایی صورت می‌گیرد و این میزان، تقریباً هفت برابر بیشتر از سایر اقلام وارداتی ایران است که به ارتباطات هوایی وابسته هستند.

دفتر کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه‌داری آمریکا (OFAC) با تعلیق «مجوز عمومی J-1»، که به خطوط هوایی خارجی اجازه پرواز به ایران را می‌داد، عملاً راه را برای برقراری پروازهای بین‌المللی به ایران مسدود کرده است. این اقدام با تعلیق سه مقررات نظارتی همراه بود که پرداخت‌های مربوط به پروازهای عبوری از حریم هوایی ایران، سوخت‌گیری، تعمیرات اضطراری و پروتکل‌های ایمنی را مجاز می‌کرد. اگرچه OFAC «مجوز عمومی DD» را برای یک دوره ۱۵ روزه صادر کرد، اما این اقدامات خطوط هوایی غیرآمریکایی را از برقراری پرواز به ایران منع می‌کند. علاوه بر این، OFAC ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی و هشت شرکت در کشورهای ثالث را تحریم کرده است.

این اقدامات بخشی از «عملیات طرد اقتصادی» است که در آن، پرزیدنت ترامپ با به‌روزرسانی دستور اجرایی ۱۳۹۰۲، پنج بخش دیگر از جمله هوانوردی را هدف قرار داد. OFAC هواپیمایی ماهان را به دلیل ارتباط با اشاعه سلاح‌های کشتار جمعی، توجیه این اقدامات دانست و مدعی شد که نهادهای تازه تحریم‌شده به حمایت از عملیات ماهان ادامه داده‌اند.

ایران بخش عمده‌ای از نیازهای دارویی و پزشکی خود را در داخل تأمین می‌کند و تولیدکنندگان داخلی قادر به تولید طیف وسیعی از محصولات دارویی هستند. با این حال، هیچ کشوری نمی‌تواند کاملاً خودکفا باشد و واردات مواد اولیه و ماشین‌آلات برای تولید داخلی ضروری است. اگرچه تجارت این کالاها از نظر فنی از تحریم‌ها معاف است، اما محدودیت‌های مالی بر سیستم بهداشتی ایران تأثیر منفی گذاشته و بانک‌های بین‌المللی از دریافت پرداخت‌ها از بانک‌های ایرانی خودداری می‌کنند.

همچنین، واردکنندگان ایرانی در هماهنگی حمل‌ونقل با چالش‌هایی روبرو هستند و هزینه‌های حمل‌ونقل افزایش یافته است. این مشکلات قیمت بسیاری از داروهای وارداتی را افزایش داده و مقرون‌به‌صرفه بودن آن‌ها را برای بسیاری از بیماران، به‌ویژه با وخیم‌تر شدن وضعیت اقتصادی کشور، کاهش داده است.

درمان‌های پیشرفته به‌ویژه در برابر موانع تحریمی آسیب‌پذیر هستند. در سال ۲۰۱۹، خانواده‌های کودکان مبتلا به بیماری EB، زمانی که شرکت سوئدی Mölnlycke فروش تنها درمان قابل‌قبول به ایران را متوقف کرد، در شرایط وخیمی قرار گرفتند.

شکنندگی زنجیره تأمین

بیشتر واردات دارویی ایران از طریق هوایی صورت می‌گیرد. در سال تقویمی گذشته، ارزش کل واردات دارو، تجهیزات پزشکی و ملزومات پزشکی بیش از ۳ میلیارد دلار و حجم آن حدود ۳۰ هزار تن بوده است. در گذشته، بیشتر این واردات از طریق پروازهای باری انجام می‌شد، اما با خروج شرکت‌های بزرگ باری هوایی جهان از بازار ایران، بخش فزاینده‌ای از محموله‌ها در بخش بار پروازهای مسافری تحویل داده شده است.

با خروج خطوط هوایی بین‌المللی مانند ایرفرانس، بریتیش ایرویز، لوفت‌هانزا و امارات از بازار ایران، شرکت‌های هواپیمایی ایرانی نقش مهم‌تری در تجارت بین‌المللی، از جمله واردات محصولات دارویی ایفا کردند. اما اکنون، دولت ترامپ با اعمال محدودیت‌های گسترده‌تر، قصد دارد عملیات خطوط هوایی ایران را به‌طور قاطع قطع کند و ایران را تا حد بی‌سابقه‌ای منزوی سازد. این امر منجر به افزایش نرخ حمل بار و کاهش ظرفیت حمل‌ونقل هوایی کلی خواهد شد.

واردات محصولات دارویی سریع‌تر از کل واردات ایران در حال کاهش است. از زمان آغاز تحریم‌های «فشار حداکثری» ترامپ در بهار ۲۰۱۸، کل واردات دارویی حدود ۳۵ درصد کاهش یافته است، در حالی که واردات کلی حدود ۱۵ درصد رشد داشته است. این امر نشان‌دهنده تأثیر تجمعی تشدید تحریم‌ها بر زنجیره‌های تأمین زیربنایی است.

تحریم‌های جدید هوایی بر زنجیره تأمین پزشکی ایران تأثیر قابل‌توجهی خواهد داشت و مردم عادی ایران احتمالاً با آسیب‌های غیرقابل توجیهی روبرو خواهند شد. بیش از ۳۰ درصد از واردات پزشکی که از فرودگاه امام خمینی (ره) عبور می‌کند، در دسته «داروهای حاوی هورمون» طبقه‌بندی می‌شوند. کمی بیش از ۱۰ درصد، واکسن‌ها و ۶ درصد دیگر شامل محصولات خونی است.

واردکنندگان ایرانی برای تطبیق با اختلالات بیشتر در پروازهای مسافری، به دنبال هدایت تجارت از طریق کشورهای ثالث یا روی آوردن به تجارت زمینی خواهند بود. اما این انطباق‌ها هزینه‌ها و شکنندگی‌های بیشتری را به زنجیره‌های تأمین کلیدی تحمیل خواهد کرد. برخی داروها فقط در چند کشور تولید می‌شوند و نیاز به کنترل دمای دقیق دارند، که باعث می‌شود بیماران بدون هیچ درمان جایگزینی رها شوند.

تحریم‌های جدید ایران را در برابر فوریت‌های بهداشتی عمومی یا بلایای طبیعی آینده نیز به‌ویژه آسیب‌پذیر خواهد کرد. در طول همه‌گیری کووید-۱۹، تحریم‌ها مانع از دسترسی ایران به برنامه جهانی واکسن کوواکس شد. اگرچه دولت بایدن دستورالعمل‌های بیشتری برای تأیید وضعیت معافیت تجارت پزشکی صادر کرد، اما ایران به دلیل مشکلات مالی و لجستیکی ذاتی، در صف آخر دریافت تجهیزات حیاتی قرار گرفت.

اگرچه دولت ترامپ ادعا می‌کند که هدف از تحریم‌های جدید علیه بخش هوانوردی ایران «قطع شریان‌های اقتصادی است که رژیم ایران و سپاه پاسداران را سرپا نگه می‌دارد»، اما اثرات آن بار دیگر به آسیب‌پذیرترین افراد در ایران، یعنی بیماران، لطمه خواهد زد و سلامت آن‌ها را به دلیل نیاز به دسترسی مطمئن و مقرون‌به‌صرفه به محصولات دارویی و پزشکی در معرض خطر قرار خواهد داد.